تبلیغات
ایرانیان - مفاد قرارداد تالبوت
ایرانیان
چو ایران مباشد تن من مباد

قرار داد تالبوت


فراز و نشیب های تاریخ معاصر ما از آغاز قرن نوزدهم میلادی حاكی از آن است كه ایران در محاسبات بین المللی، عرصه «بازی بزرگ» بوده است. اوج گیری رقابت های انگلیس و روسیه در چهارراه شرق و غرب، ایران را در معرض تاثیرات سیاسی، اقتصادی و فرهنگی كشورهای استعماری قرار داد و هماوردجویی این دو قدرت بزرگ، بسیاری از منافع مردم را نابود كرد. تضادهای سیاسی انگلیس و روسیه در طول دوره قاجاریه به «استقلال نیم بند» ایران انجامید و آن را به صورت یك كشور «نیمه مستعمره» و« حائل» بین این دو رقیب حفظ كرد. تنها زمانی كه مصالح و منافع آنها به خطر می افتاد، سیاست «تشریك مساعی» در پیش می گرفتند و سایه شوم خود را بر این دوره سرنوشت ساز می افكندند. با آغاز بازی بزرگ از اوایل قرن نوزدهم، انگلستان قدرت برتر در هند و سراسر آسیا شد. ایران كه صحنه تكاپوی این دو قدرت استعماری بود، برای حفظ «موازنه مثبت»، توازن را در اعطای امتیازات به آنها رعایت می كرد. عقد قراردادهای گوناگون با تهی كردن ایران از امكانات سرمایه یی و زوال روحیه ملی و ایجاد وابستگی، دگرگونی های چشمگیری در ساخت سیاسی و اقتصادی پدید آورد. حاكمیت قبیله یی قاجاریه سبب شد در «عصر امتیازات» كه عمدتاً دوره 50 ساله ناصری را دربر می گیرد، بیش از 80 قرارداد با دول استعمارگر منعقد شود و تسلط آنها بر حیات اقتصادی ایران افزایش یابد. در این میان نقش انگلستان در راستای تحقق بخشیدن به سیاست دولت حائل برای حفظ هند و تبدیل ایران به هندوستانی دیگر قابل توجه است. از مهم ترین قراردادهای انگلیس با ایران ، «امتیاز انحصار توتون و تنباكو» و تاسیس كمپانی رژی بود كه با اتحاد و مقاومت مردم به طرحی ناكام از كمپانی هند شرقی تبدیل شد. «قرارداد تالبوت» اوج شكست سیاست انگلستان در شرق بود. این رخداد و گرفتاری ها و تبعات ناشی از آن، شهرت انگلیس را در محافل سرمایه داری تحت الشعاع قرار داد، هرچند تاثیری جدی بر سیاست های عمومی آنها در قبال ایران نداشت.
    
    قرارداد تالبوت، تحفه سفر به اروپا
    توتون و تنباكو از مهم ترین اقلام تجاری و صادراتی ایران بود و دولت انگلیس فرصت مناسب برای كسب امتیاز آن را در سومین سفر ناصرالدین شاه به اروپا به دست آورد. این فرصت جبران ناكامی انگلیس در به اجرا نرسیدن امتیاز راه آهن ایران در دوره صدارت میرزاحسین خان مشیرالدوله بود: معامله یی كه همیشه مورد بحث و ادعای این دولت با ایران در محافل سیاسی قرار می گرفت. پیشنهاد اعتمادالسلطنه وزیر انطباعات ناصری، پیش از این سفر با عنوان « قانون اداره انحصاریه تنباكو و متفرعات آن» مورد توجه شاه و امین السطان قرار نگرفت و حتی با مخالفت علما روبه رو شد. پس از گذشت سه سال و در جریان میهمانی های دربار انگلستان در شهر برایتون و با نزدیكی اعتمادالسلطنه و«ماژور جرالد تالبوت» ، از نزدیكان و مشاوران «لرد سالیسبوری» نخست وزیر انگلیس، طرح اولیه واگذاری امتیاز انحصار توتون و تنباكوی ایران ریخته شد. همكاری «سردرامونت ولف» وزیر مختار انگلستان به عنوان یكی از سیاستمداران فعال عرصه اقتصاد بین المللی و دادن وعده های فراوان به امین السلطان، موافقت شاه را برای واگذاری امتیاز جلب كرد. در 19 شهریور 1270 هـ.ش امتیازنامه 50 ساله تالبوت به امضای شاه و ولف رسید. بر اساس این قرارداد كمپانی رژی با سرمایه 650 هزار لیره تاسیس شد و صاحبان آن با دادن 25 هزار لیره پول نقد، متعهد شدند هر سال 15 هزار لیره به دولت ایران بپردازند.مفاد 15گانه قرارداد در هاله یی از ابهام تنظیم شد تا تفسیر و توجیه انگلیسی ها راحت تر امكان پذیر شود.
    
    سلطنت انگلستان در ایران
    كمپانی رژی تا مدتی در ایران ناشناخته بود تا اینكه تالبوت پس از پنج ماه، تمام امتیازاتش را به «شركت شاهنشاهی تنباكوی ایران» فروخت. انتشار خبر واگذاری دوباره امتیاز تجارت دخانیات ایران با انتقاد شدید روسیه و سیاستمداران مواجه شد. روزنامه«اختر» در استانبول مصاحبه یی با تالبوت كرد و اختلاف قیمت تنباكوی ایران با عثمانی را مایه تاسف برای اولیای ایران دانست. صاحبان كمپانی رژی به همراه هزاران فرنگی با اختیارات تام از مفاد قرارداد تالبوت همانند دولتی فاتح روانه ایران، و ماموران آن به تمامی نقاط كشور اعزام شدند. دفتر مركزی كمپانی در خیابان علاءالدوله تهران و در امتداد سفارتخانه انگلیس قرار داشت و محل رفت و آمد انگلیسی ها به مركز پایتخت شد. مبلغان مذهبی به تاسیس كلیسا اقدام كردند و مردم انگلیس با اسب و اسلحه به تردد در شهر مشغول شدند. تصویر تهران هر روز بیشتر به هند شباهت می یافت و تعارض ذاتی جامعه ایرانی با فرهنگ غربی بیشتر به چشم می آمد. حضور انگلستان به حدی بود كه اعتمادالسلطنه آن را به «سلطنت انگلیس در ایران» تعبیر كرد. كمپانی رژی فعالیت خود را با اعزام نمایندگانش به فارس آغاز كرد كه مرغوب ترین نوع تنباكو را كشت و تولید می كرد.
    
    جنبش تنباكو، نمایش اتحاد و اقتدار مردم
    قیام تنباكو نخستین قیام عمومی ایرانیان بود كه از شر استبداد داخلی و استعمار خارجی به ستوه آمده بودند. امتیاز تالبوت با سرنوشت هزاران زارع و تاجر سر و كار داشت. واكنش به نگرانی از نفوذ تدریجی و سلطه استعمارگران در اولین مكان حضور كمپانی رژی در فارس بروز كرد. شورش مردم در دومین كانون مخالفت با این امتیاز در تبریز، مدیران كمپانی و دولت ایران را با مشكل بزرگی روبه رو كرد. دادخواهی مردم و علما به ویژه مخالفت میرزاحسن آشتیانی، سیدجمال الدین اسدآبادی و میرزای شیرازی مجتهد وقت، اوضاع بحرانی را به سمت لغو قرارداد سوق می داد. سرانجام با فتوای میرزای شیرازی استعمال توتون و تنباكو تحریم شد. با انتشار حكم، بازارها و قهوه خانه ها تعطیل شدند و مردم به همراه علما به تحصن در اماكن متبركه دست زدند و اعتراض ها به اندرونی شاه هم كشیده شد. سرانجام دولت در µ جمادی الاخر 1309 هـ.ق لغو امتیاز تنباكو را اعلام كرد اما مجادلات زیادی بر سر پرداخت غرامت درگرفت. علما و برخی از رجال دولت معتقد بودند غرامت را باید كسانی بدهند كه رشوه های كلانی از كمپانی رژی دریافت كرده اند. كسانی مانند امین السلطان با تامین منافع كمپانی از پرداخت آن سرباز زدند. در نتیجه مذاكرات میان ایران و انگلیس، میزان خسارت 500 هزار لیره برآورد شد. بار دیگر فرصت مناسبی برای ایجاد وابستگی با دادن وام از طرف دولت روسیه به وجود آمد اما وزیرمختار انگلیس بدون اطلاع كمپانی از سوی بانك شاهنشاهی وام را پرداخت كرد تا جریان زودتر به نفع انگلیس پایان یابد.



نوشته شده در تاریخ پنجشنبه 1389/03/20 توسط مهدی آرا